Đầu tư công trong xây dựng cơ bản: thất thoát lớn!

04/12/2015

 Tuy nhiên, nhìn trên tổng thể, ngành xây dựng cơ bản vẫn còn những điều bất cập mà dư luận, báo chí và người dân vẫn chưa thực sự hài lòng về những kết quả đạt được.

Càng bao cấp – xin cho, càng tiêu cực nhiều

Không khó để có thể nhận ra những công trình chất lượng kỹ thuật, mỹ thuật thấp, giá thành cao. Chưa kể thủ tục hành chính rườm rà trong xây dựng hạ tầng, công trình công nghiệp, dân dụng. Tất cả vẫn được quản lý theo dạng bao cấp từ nguồn vốn ngân sách, ODA, cho đến dự án tư nhân, người dân,… Vẫn còn bộ đơn giá dự toán, phụ phí, chi phí khác; Còn định mức vật liệu cấp phát, thẩm định, phê duyệt; Còn xin ý kiến, thỏa thuận; Còn phát sinh, điều chỉnh, nghiệm thu quản lý với một loạt nấc thang trung gian đủ các ban ngành, bộ, sở lên đến thủ tướng ý kiến chỉ đạo.

Hậu quả là thất thoát trong xây dựng cơ bản thật lớn (Quốc hội có ý kiến lên đến 20% – 30% trên tổng mức đầu tư hàng trăm ngàn tỉ mổi năm, chưa kể vốn vay ODA). Các thành phố lớn đối mặt với kẹt xe, ngập lụt, ô nhiễm, tai nạn giao thông tăng cao, hàng chục ngàn người chết mỗi năm. Đô thị phần lớn bị biến dạng, bị đồng hóa, mất bản sắc,…

Thất thoát tiêu cực diễn ra từ  đâu? Xin thưa, từ hệ quả của các công ty sân sau; Đấu thầu chân gỗ, thông đồng từ chủ đầu tư, giám sát, thiết kế, thi công, kể cả các cơ quan phê duyệt, ý kiến, thỏa thuận, thẩm định; Hệ thống quản lý rối rắm, nghiệm thu rối rắm; Ban quản lý dự án quá nhiều và không chuyên; Đơn vị thi công được hình thành từ con số 0: không vốn, không thiết bị, không công nhân, không kỹ thuật; Chiếm dụng vốn; Quyết toán khống; Dự toán và quyết toán tính trùng lắp khối lượng; Gian dối vật tư, rút ruột công trình.

Mặt khác, ngáng trở về phía quản lý Nhà nước cũng không nhỏ, với những bao cấp về văn bản pháp quy; Rào cản từ các nghị định, thông tư của Bộ Xây dựng, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Giao thông vận tải, Bộ Tài nguyên môi trường, Bộ Kinh tế, Công  thương, ngân hàng. Rồi màn kịch đấu thầu, thiết kế, thi công; Một cửa nhiều ổ khóa; Chạy vốn để được chỉ định thầu; Rào cản gạt bỏ công ty trong nước, làm lợi cho công ty nước ngoài.

Những thất thoát do tiêu cực nhìn thấy chỉ là những mảng nổi mà xã hội, báo chí nhìn thấy. Thật ra, còn rất nhiều kiểu thất thoát tinh vi, phức tạp mà xã hội chưa thống kê được. Những chi phí không thể tính được từ những quy hoạch sai rồi sửa, đầu tư sai rồi trùm mền, quy hoạch ngành này, tỉnh này ảnh hưởng đến ngành khác, tỉnh khác. Từ các công trình đền bù giải tỏa, khai khống diện tích. Thiết kế cẩu thả, không khảo sát kỹ để phát sinh. Quy hoạch chủ quan, phải điều chỉnh nhiều lần. Quy hoạch lộn xộn, đã phá hỏng cảnh quan, bảo tồn, phá hỏng các quy hoạch khác, gây ô nhiễm, ngập nước. Phá rừng, xây thủy điện gây ngập lụt. Đê bao tạm bợ, chưa xây đã hỏng. Thủy lợi, đê điều chưa nghiệm thu đã bị cuốn trôi…

Dự án, món hàng xin- cho ai cũng mê

Đầu tư công là một món hàng xin được, duyệt được do cấp dưới đệ trình lên cấp trên bằng dự án, bằng quy hoạch. Địa phương nào cũng xin cho bằng được những món hàng đó không cần biết nó đã cần thiết chưa? Cấp bách chưa? Và thực hiện theo kiểu cấp phát vốn, cắt khúc từng năm theo những suất đầu tư, định mức lạc hậu khi được duyệt và thực hiện thì quản lý đầu tư bằng sơ đồ trên với một loạt cơ quan ban ngành thẩm định, ý kiến, nhưng tổ chức thi công theo kiểu “thảm nhựa khi trời mưa” mà báo Thanh Niên đã đăng tải,… nghiệm thu hời hợt.

Lạ hơn, quản lý đầu tư công lại nghiêng nặng về mặt tiền kiểm.  Có thể thấy, một dự án, riêng phần thiết kế mất từ 3 năm, và từ 30 – 40 bước thẩm định. Vậy mà, kết quả cuối cùng là gì? Giá thành thường cao gấp đôi so với thị trường. Công trình chỉ là công trình, không phải là tác phẩm kiến trúc, bởi nó là của tập thể. Nhưng chỉ có hai đơn vị chịu trách nhiệm khi có sự cố, đó là đơn vị thiết kế và đơn vị thi công. Dẫn đến các thành phố lộn xộn về mặt quy hoạch, kiến trúc, quy hoạch chắp vá. Nhà nước và người dân tiêu tốn hàng ngàn tỉ mỗi năm cho thủ tục hành chính bao cấp trong ngành xây dựng.

Đầu tư công, phải là sản phẩm đầu tư theo quy luật thị trường

Từ những phân tích trên, xin được đề xuất 8 giải pháp:

1. Cần phải thay đổi  một cách cơ bản dựa trên quan hệ: Người chủ đầu tư hay nhân dân chính là người thụ hưởng, một khách hàng khó tính để mong được nhận món hàng Xây dựng cơ bản tốt nhất. Và đối tác là người sản xuất , đơn vị thi công và người sáng tạo là đơn vị thiết kế – phải tạo ra sản phẩm tốt nhất, bãi bỏ hệ thống QLĐTXD tiền kiểm như lâu nay. Không cần thẩm định, thỏa thuận, ý kiến, phê duyệt của đủ loại ban, ngành, bộ, sở mà trách nhiệm không rõ ràng (chưa có một chế tài nào đối với các đơn vị này).
2. Khi xem công trình là một sản phẩm giao cho khách hàng thụ hưởng (Chủ đầu tư nhà nước hay người dân) sản phẩm đó phải được nghiệm thu đạt yêu cầu của điều kiện sách (Điều kiện sách do Thành phố ban hành, do quận huyện ban hành, do kiến trúc sư sáng tác ban hành phù hợp với điều kiện địa phương và cấp hạng, nguồn vốn của công trình). Ví dụ: Thành phố Hồ Chí Minh cấm sơn màu lòe loẹt, sử dụng chất liệu của vật liệu làm màu chủ đạo của thành phố. Đối với công trình đạt cường độ bê tông cốt thép là bao nhiêu? Độ sáng bao nhiêu lux, độ lạnh, độ ẩm,… ).
3. Khi đã xem người thụ hưởng là nhân dân thì Quốc hội chính là cơ quan cao nhất của người dân cả nước thụ hưởng và Hội đồng nhân dân địa phương cũng vậy. Chính vì thế quyết định đầu tư phải do Quốc Hội và Hội Đồng Nhân Dân lên danh sách dự án, công khai thi tuyển – chọn lựa giám khảo. Chính phủ và Ủy ban nhân dân tổ chức đấu thầu và thi tuyển, giám sát vận hành của sản phẩm làm ra do chính các đơn vị trong xã hội thực hiện; Không chỉ định thầu hay quy trình khép kín đầu tư Xây dựng cơ bản  của từng bộ ngành lâu nay…
4. “Giải tỏa đền bù” đó là sự áp đặt thời bao cấp, nó vẫn còn nguyên vẹn tư duy đó khi chuyển qua cơ chế thị trường. Điều này đòi hỏi phải công bằng trong những dự án mà chủ đầu tư phải thương thảo. Thế giới họ làm điều này thông qua những dự án lớn như xây dựng một đô thị vệ tinh, một thành phố hay chỉnh trang một khu phố, xây khu công nghiệp bằng những công ty cổ phần mà người dân có đất chính là những cổ đông góp vốn bằng đất trong công ty đó… Hạn chế những dự án nhỏ lẻ, manh mún. Chính vì thế, bãi bỏ các quy hoạch chi tiết 1/2000, 1/500 bị áp đặt cứng nhắc, khó điều chỉnh trong tương lai, chỉ làm lợi cho các nhà đầu tư kinh doanh đất đai nhỏ lẻ gây ra sự bức xúc lâu nay.
5. Mỗi thành phố cần phải có những điều kiện sách hay cost đô thị để làm kim chỉ nam cho tất cả mọi người tuân thủ. Điều kiện sách này sẽ được tập hợp từ quy chuẩn về xây dựng cơ bản, quy chuẩn về kiến trúc, kết cấu điện nước, quy chuẩn về cách ứng xử đối với giao thông công cộng, quy chuẩn về văn minh đô thị, quy chuẩn về bản sắc vùng miền, quy chuẩn về di sản và cuối cùng là quy chuẩn về phân khu chức năng trong đô thị….
   Điều kiện sách của mỗi thành phố kèm theo quy hoạch được chọn thông qua thi tuyển dần dần trở thành một quy ước đô thị mà bất cứ giai đoạn nào, nhiệm kỳ nào cũng phải tuân thủ. Đây là kim chỉ nam, lập lại trật tự thành phố trong tương lai.
6. Kinh tế thị trường đòi hỏi sản phẩm được thực hiện theo nguyên tắc cung cầu, sản phẩm hiện đại, vật liệu cao cấp, đương nhiên giá thành sẽ cao hơn so với cũng sản phẩm đó mà được làm từ vật liệu bình thường. Không thể áp đặt đơn giá từ thời bao cấp và điều chỉnh phụ phí rối rắm phức tạp như lâu nay.
   Bãi bỏ bộ đơn giá dự toán, bãi bỏ định mức vật tư, bãi bỏ hồ sơ dự toán chính là bãi bỏ cách làm tiền kiểm với một hệ thống trình duyệt phức tạp, kéo dài thời gian. Nghiệm thu theo giá thầu kèm điều kiện sách chính là tăng cường trách nhiệm cho các đơn vị thi công chủ động tính toán vật tư, thời giá, lường trước những thiên tai, địch họa, biến động thị trường đề ra một giá thầu có trách nhiệm. Biện pháp chế tài các nhà thầu theo thông lệ quốc tế là phải ứng vốn trước ít nhất 30% trị giá gói thầu. Khi thực hiện xong, nghiệm thu thanh toán. Bỏ giá trần, giá sàn, bỏ cai đầu dài, buôn nước bọt, các loại thầu phụ không rõ ràng trách nhiệm…
7. Bãi bỏ quy hoạch ngành: Khi một quy hoạch tổng thể được duyệt hay một quy hoạch vùng được duyệt, thì nó buộc phải bao hàm cả quy hoạch ngành, văn hóa, kinh tế, nông nghiệp nông thôn, thủy lợi đê điều rạch nước, giao thông sân bay bến cảng, giao thông ngầm, giao thông nổi. Quy hoạch tổng thể không thể tách rời những quy hoạch này, bởi đó phải là một quy hoạch kinh tế xã hội đồng bộ giữa một đơn vị đơn lẻ, giữa một vùng kinh tế trọng điểm, cho đến tổng thể kinh tế xã hội chung của đất nước.
8. Những dự án từ ngân sách cho quốc kế dân sinh do Quốc hội và HĐND địa phương quyết định đầu tư nhưng các tập đoàn, tổng công ty Nhà nước cũng dùng vốn ngân sách cấp phát để đầu tư cho ngành mình nhưng lại sử dụng khép kín gây ra rất nhiều hệ lụy mà báo chí đã đăng tải. Chính vì thế, cổ phần hóa các ngành kinh tế dạng này là con đường đi đúng đắn.

Song song đó cần thành lập công ty quản lý vốn nhà nước để kiểm tra kiểm soát tất cả các nguồn vốn liên quan đến kinh doanh, tránh thất thoát. Và, quản lý đầu tư theo dạng hậu kiểm.